Libero Maso di Coi
Archivio
Storico
Documenti
del 1300
Doc. 1: 1398:
7 gennaio [1]
In Christi nomine amen. Nos Christophorus de
Astulphis de Papia iuris peritus vicarius
spectabilis, et egregii viri domini Gaspari de Pusterla de Mediolano, honorandi
potestatis, et capitanei civitatis, et districtus Belluni, et Franciscus de
Ponte civis Belluni, ingrossator, seu de numero ingrossatorum communis dictae
civitatis Belluni ; Agnoscentes vigore statutorum communis Belluni, et
maxime statuti positi sub rubrica de rusticis, et villanis in, et super
infrascripta causa, et similibus causis specialiter disponentis, de lite, causa,
controversia, et questione que coram sapiente viro domino Petro de Nubia de
Novaria in iure civili licentiato, vicario tunc domini potestatis praedicte
civitatis, et districtus Belluni incepta fuit, et vertebatur, et erat, et
postea coram nobis Christophoro vicario supradicto, inter homines, et regulares
regularum, et locorum de Marasono, de Peculo, de Planatio, delle Fuxinis, et
dey Coy sancti Nicolai, plebatus Zaudi, seu Antonium q. Zurle de Marasono, et
Joannem nepotem Zuliani de sancto Nicolao sindicos, et sindicario nomine hominum,
et regulariorum praedictarum regularum, et locorum, seu ser Priamum notarium de
Spiciaronibus civem Belluni, ipsorum sindicorum procuratorem constitutum ab eis
in principio dicte questionis, et cause, et Lucam notarium de Summarippa
secundarie substitutum a praedictis sindicis procuratorem in questione
praedicta parte una, et Vincentium notarium de Benzonis [?] tamquam actorem, et
actorio nomine Liberalis de Axillo tutoris Gaspari pupilli filii q. Joannis
filii q. ser Francisci Braga eius avi
paternae partis ex altera, occasione pasculorum, capulorum, et
montigationis montis de Goyma siti in
dicto plebatu Zaudi, et iuris pasculandi, et capulandi, et montigandi in ipso
monte.
Nam dictus dominus Petrus de Nubia, tunc vicarius
potestatis Belluni, ad instantiam, et requisitionem praedicti Vincentii, nomine
antedicto, praetendentis se dicto nomine ius habere in, et super monte
praedicto de Goyma maxime pasculandi, capulandi, et montigandi tribus mensibus
anni singuli Junii, Julii, et Augusti, et se secundum heredem dicti q. ser
Francisci Braga fore in possessione praefacte montigationis, et pasculationis
per suos pastores, colonos, et alios etiam eorum nomine facientes, et mandasset
per eos suas litteras preceptorias supradictis hominibus, et regularibus
praedictorum locorum, et regularum de Marasono, de Peculo, de Planatio, delle
Fuxinis, et dey Coy santi Nicolai, quod non deberent impedire pastores dicti
Gaspari, heredis praedicti q. ser Francisci Braga, in pasculatione praedictis
montis, nec ipsi regulares debeant in ipso monte pascolare, sub certa poena cum
illa clausola si sentiebant se gravatos comparere debeant.
Comparuerunt praedicti Antonius q. Zurle, et Joannes
nepos Zuliani sindici, et sindicario nomine antedicto coram antedicto domino
Petro tunc vicario [potestatis] Belluni, sentientes se gravatos de litteris, et
praecepto praedictis, et contradicentes eisdem litteris, et praecepto
asseruerunt praedictum montem de Goyma, et eius pascua, et capula, et ampla
spectare, et pertinere ad ipsos regulares, et regulas de Marasono, de Peculo,
delle Fuxinis, et dey Coy sancti Nicolai maxime ex investituris habitis de
dicto monte, et eius pascuis a reverendo in Christo patre domino […], episcopo
bellunensi, a longissimo, et longo tempore citra, et in eis posse libere
pasculare, et capulare cum eorum pecudibus, et animalibus sine contradictione
praedicti heredis dicti q. sier Francisci Braga, et se fuisse, et esse in
possessione dictorum pasculorum, amplorum, et capulorum praedicti montis de
Goyma, et praedicto eredi dicti q. ser Francisci Braga, seu Vincentio actorio
nomine supradicto, nullum ius competere neque ipsos ius habere pasculandi, seu
pascolare faciendi in ipso monte, et eius pasculis, capulis, et amplis,
spectantibus ad ipsos regulares, et regular antedictas ratione utilis dominii,
et dictos petentes dictas litteras, et praeceptum revocari debere, et
pronuntiari, et declarari praedicta pascua, et ampla maxime ratione utilis
dominii pleno iure spectare, et
pertinere ipsis hominibus, et regularibus dictarum regularum, et nullum ius
spectare, et pertinere dicto heredi q. dicti ser Francisci Braga, et eius
pastoribus pasculandi, et pascolare faciendi in, et super dicto monte, sive
ipsius amplis, et pascuis, et quod prefati pastores dicti heredis dicti q. ser
Francisci Braga, seu praedictus Vincentium, dicto actorio nomine, removeant seu
removeri faciant aedificia, et casellas per ipsos factas in, et super dictis
amplis, et pascuis.
Et per ipsum Vincentium actorem, actorio nomine
supradicto, replicabatur praedictas litteras, et praeceptum emanatas, et
emanatum ad sui dicto nomine petitionem, minime revocari debere, sed iuridice,
et legiptime emanasse causa conservande, retinende, et defendende possessionis
dicti Gaspari, pupilli heredis antedicti, praedicti montis de Goyma ad ipsum
iura dominii, et possessionis vel quasi pleno iure spectantis, in qua
possessione praedicti montis, et iure pasculandi in eo dictus pupillus
indebite, et iniuste molestabatur, et vexabatur per regulares praedictos, et
praedictum heredem nomine ereditario dicti eius avi paterni, et ipsum eius
avum, per se et eorum actores, pastores, familiares, et conductores, et alios
eorum nomine facientes, fuisse, et esse in tenuta, et possessione vel quasi
praedicti montis, et iuris pasculandi, et montigandi in ipso monte omni, et
singulo anno a quinquaginta annos ante, et ultra, maxime tribus mensibus anni
Junii, Julii, et Augusti, et ideo petebat idem Vincentius, nomine actorio
praedicto, praedictum dominum vicarium pronuntiari, et declarari debere dictum
Gasparum, hereditario nomine praedicto, habere meliora, et potiora iura in
proprietate, et possessione vel quasi, et ius montigandi, et pasculandi, ac
capulandi cum sui pecudibus, et animalibus, per se, et suos pastores, et familiares,
et conductores, et alios suo nomine facientes, et alia faciendi ut praemittitur
in, et super dicto monte de Goyma, cum suis pertinentiis, maxime praedictis
tribus mensibus cuiuslibet anni; quod praedicti homines, et regulares de
Marasono, de Peculo, de Planatio, delle Fuxinis et dey Coy sancti Nicolai, et
ipsis regularibus, seu dictis quorum sindicis, sindicario nomine, nullum ius
competere praedicta faciendi, maxime dictis tribus mensis anni, et ipsos debere
condemnari, ut ad praesens, et in futurum non molestent, turbent, et inquietent
dictum Gasparum, et dictum eius tutorem, tutorio nomine ipsius, in dicta possessione
vel quasi, et ipsis regularibus et eorum sindicis nullum ius competere pretendi
ea, que petunt eo modo, via, iure, forma, et ordine quibus petere, et agere
videntur; prout de praedictis omnibus, et singulis, et aliis actis, et
actitatis in dicta causa evidenter apparet, ut constat in actis Grassia q. ser
Alexandri de Doyono notarii, et officialis officii maioris Communis Belluni.
Unde visis, et auditis litteris,
et praecepto praedictis ad instantiam, et requisitionem dicti Vincentii,
actorio nomine quo supra emanatis, et contradictionibus praedictorum sindicorum
dictarum regularum, et replicationibus ipsius Vincentii nomine antedicto, ac
petitionibus ambarum partium sic ut supra factis, et productis positionibus, et
capitulis hinc inde productis, et responsionibus per partes factis ad ipsas
positiones, ac testibus per partes ipsas productis, et examinatis super
capitulis antedictis, et eorum dictis, et attestationibus super ipsis
instrumentis, et iuribus productis per dictas partes, et omnibus, que ambe partes
coram nobis dicere, producere, probare, ostendere, et allegare voluerunt in
eorum favorem, et per nos oculatim viso, inspecto, et diligenter considerato
praedicto monte, ac pascuis, et terminis, confinibus, et pertinentiis dicti
montis, ad quem personaliter accessimus, dicte questionis occasione de ipsa
partium voluntate, vigore statutorum Communis Belluni, modum, et formam dantium
in similibus causis, et super his habito insimul coloquio, collatione, et
deliberatione matura saepe, et saepius inter nos, cupientes tam testes, quam
instantia ambarum partium reducere ad concordiam, rationem, et aequitatem nobis
possibilem, attendentes omnibus modo, via, iure, forma, et ordine quibus melius
possumus, et debemus ;
Christi nomine invocato,
sedentes pro tribunali, in his scriptis dicimus, diffinimus, terminamus, sententiamus,
pronuntiamus, et declaramus praedicta pascua, et ampla, cum eorum iuribus, et
pertinentiis ratione utilis dominii pleno iure spectare, et pertinere, spectasse,
et pertinisse praedictis hominibus, et regularibus praedictarum regularum de
Marasono, de Peculo, et delle Fuxinis, et dey Coy de sancto Nicolao de dicta
plebe Zaudi, videlicet: intra viam montis de Goyma, per quam itur de Marasono
in Goymam, et aquam Maedi, et per summitatem montis praedictis a dicta via
recte eundo ad saxum de Civita, et a dicto saxo discendendo infra versus
Peculum, usque ad Maedi, dum taxat; et praedictis pastoribus dicti heredis q.
ser Francisci Braga, seu ipsi heredi, vel eius tutori dicto tutorio nomine,
sive Vincentio dicto actorio nomine, nullum ius standi, et pasculandi, seu pascolare
faciendi, nec aliqua ibidem fieri faciendi vel spectare, et pertinere
aedificandi in, et super dictis amplis, et pascuis superius specificatis, et
dictos pastores dicti heredis q. ser Francisci Braga, ac dictum Vincentium,
dicto actorio nomine, necnon ipsos heredes condemnamus per hanc nostram
sententiam ad removendum, seu removeri faciendum omnia, et singola, et omnes,
et singulas aedificia, et casellas per ipsos, vel alterum ipsorum facta, et
factas in, et super dictis amplis, et pascuis, si qua, vel si quas fecerunt.
Item dicimus, sententiamus, et
pronuntiamus dictum Gasparum et dictum Liberalem eius tutorem, et tutorio
nomine ipsius, ac dictum Vincentium actorio nomine praedicto habere meliora, et
potiora iura in proprietate, et possessione vel quasi, et ius montigandi,
pasculandi, et capulandi cum suis pecudibus, et animalibus, per se, et suos
pastores, familiares, conductores, et alios suo nomine facientes, et alia
quaecumque faciendi in, et super toto residuo dicti montis de Goyma, cum suis
pertinentiis, et locis ad totum ipsum residuum spectantibus, omni, et singulo
anno, et precipue mensis Junii, Julii, et Augusti cuiuslibet anni; quod dicti
homines, et regulares de Marasono, de Peculo, delle Fuxinis, et dey Coy sancti
Nicolai, et de Planatio, et quod dicti eorum sindici, et sindicario nomine ipsorum,
et ipsis hominibus, et regularibus, et sindicis antedictis nullum ius competere
praedicta faciendi in toto residuo praedictis montis, maxime dictis tribus
mensis anni.
Item per hanc nostram sententiam
condemnamus dictos homines, et regulares, et eorum sindicos, sindicario nomine
ipsorum, quod in praesens, et in futurum non molestandum, nec turbandum, nec
inquietandum dictum Gasparum, et dictum eius tutorem, tutorio nomine praedicto,
in dicta possessione, iusque montigandi, et montigari faciendi, standi, et
habitandi, capulandi, et pasculandi cum pecudibus, et animalibus in, et super
dicto toto residuo dicti montis, et quibuslibet locis totius dicti residui, et
habitandi, ibique habendi, tenendi, et possidenti vel quasi omni, et singulo
anno, et alia faciendi pro libito voluntatis, et ad permittendum ipsum
pacifice, et quiete possidere vel quasi, et montigare, et alia facere, ut
dictum est, in toto dicto residuo dicti montis, et maxime dictis tribus mensis
anni Junii, Julii, et Augusti.
Utramque vero partem ab expensis
usque in praesentem diem factis absolvimus, quia utraque pars victa extitit, et
victrix.
Lecta, lata, et publicata fuit
praedicta sententia per praefatos dominos Christophorum vicarium antedictum, et
Franciscum de Ponte, ingrossatorem communis Belluni, pro tribunali sedentes, in
palatio communis Belluni ad bancum iuris solitum. Praesentibus sapiente viro
domino Ardualdino de Doyono, in utroque iure licentiato, ser Filippino q. ser
Leoni de Doyono, ser Augustino notario q. Nicolai de Alpago, ser Nicolao q. ser
Ruberti de Crucecallis, ser Petro notario q. ser Parisii de Rudo, civibus
Belluni, et aliis qampluribus, et praesentibus partis antedictis, et dictis
Antonio q. Zurle, et Joanne nepote Zuliani, sindicis antedictis, et Luca
notario de Benzonis actore, et actorio nomine Summarippae eorum procuratore
substituto, et Vincentio notario de Benzonis [ ?] actore, et actorio
nomine supradicto, per praefatos dominos vicarium et ingrossatorem admonitis ad
hanc sententiam audiendam pro ista die et hora peremptoria ; praesente ser
Francesco de Carera altero ingrossatore, non concordante cum praedictis dominis
Francesco ingrossatore in sententiando praedicta, et admonito ab ipsis dominis
vicario et Francesco de Ponte ingrossatore ad dictam sententiam simul ferendam
cum eis, currente anno Domini millesimo tricentesimo nonagesimo octavo,
indictione sexta, die Lunae septimo mensis Januarii.
Ego Grassias q. ser Alexandri de
Doyono, civis Belluni, imperiali auctoritate notarius publicus, et nunc
officialis officii maioris communis Belluni, praedictis omnibus, et singulis
interfui, et rogatus ac mandato praefatorum dominorum vicarii et ingrossatoris
scripsi.
Ego Albertus Castrodardo filius q.
egregii viri domini Alexandri notarii, civis Belluni, notarius publicus, et
apostolice actoritate, et iudex ordinarius suprascriptam sententiam in publicam
formam redigi ex originali processu aexitato inter homines, et regulares Marasoni,
Pecoli, et aliorum parte una, et septem consortes de Coi ex altera, in quo
processu dicta sententia fuit per me notarium registrata, et hoc feci ad
instantiam Pauli de Coi consortis, et in fidem solitis signo, et nomine
subscripsi. Laus Deo.
Ego Antonius Doyonus q. domini
Julii, publicus Belluni veneta auctoritate notarius, suprascripta omnia
fideliter extraxi, et exemplavi ex uno simili in membranis mihi porrecta manu,
ut asserit q. domini Alberti Castrodardo ; in quorum fidem meis nomine, et
signo roboravi.
Matteus Jac. Jo. Paulo domini Laurentii filius, veneta auctoritate notarius, ex consimili mihi traduca in foleo exemplavi de verbo ad verbum, nil adden, nec minuens, ut iacet, fideliter, in fidem in hanc publicam formam redigi, cum subscriptione propria [manu]. Laus Deo semper.
[1] Documento
pubblicato da Fl. PELLEGRINI, Una testimonianza del 1398 sulle Regole di
Zoldo Alto; Belluno, Tip. Bongioanni, 1988; ripubblicato da P. MONEGO,
In Val di Zoldo nel Medioevo. Appunti con rassegna antologica di documenti dal
923 al 1409; Centro culturale «Amicizia e Libertà», Spinea (VE), Helvetia
Servizi, 1999, pp. 235-241; ripubblicato in forma rivista e corretta da M.
MARTINI nella stampa della sua tesi di laurea [cfr. per i dati precisi].